Elk jaar dezelfde subsidie aan dezelfde vereniging, rechtstreeks ingeschreven in het meerjarenplan: in veel gemeenten is het een vaste gewoonte. Het Grondwettelijk Hof zet die praktijk onder druk. In het arrest van 9 juli 2026 (nr. 86/2026) vernietigde het Hof een federale subsidie aan de vzw Casa legal, omdat de begunstigde zelf werd aangewezen zonder voorafgaande transparante procedure en zonder afbakening in de tijd.
Moet voortaan elke nominatieve subsidie voorafgegaan worden door een oproep? Niet noodzakelijk, maar de lat ligt merkbaar hoger.
Relevante feiten
De vzw Casa legal ontvangt sinds 2023 een federale subsidie voor een proefproject inzake multidisciplinaire juridische tweedelijnsbijstand aan kwetsbare rechtzoekenden. Naast advocaten worden daarbij ook psychologen, maatschappelijk assistenten en andere hulpverleners betrokken, met als bedoeling beter tegemoet te komen aan rechtzoekenden die met een verscheidenheid aan juridische en sociale problemen worden geconfronteerd.
Bij de wetten van 20 december 2024, 25 maart 2025 en 30 juni 2025 voorzag de wetgever in de subsidie voor het jaar 2025. De subsidie werd rechtstreeks in de begroting toegekend, zonder subsidieoproep of vergelijkende selectie.
De Orde van Vlaamse Balies vorderde de vernietiging van die bepalingen bij het Grondwettelijk Hof.
Gelijkheidsbeginsel: transparantie als regel
De kern van het arrest ligt bij het beginsel van gelijkheid en niet-discriminatie.[1]
Het Hof aanvaardt dat de wetgever proefprojecten subsidieert die een multidisciplinaire aanpak bevorderen.
Het gelijkheidsbeginsel verzet zich er niet tegen dat slechts één (1) initiatief wordt gesubsidieerd, voor zover daarvoor een redelijke verantwoording bestaat.
Een dergelijke verantwoording kan erin bestaan dat de overheid eerst op kleine schaal het nut en de haalbaarheid van een bepaalde dienstverlening wenst te evalueren. De duur van een dergelijk proefproject moet dan wel beperkt blijven tot een redelijke en voorzienbare termijn.
Vervolgens formuleert het Hof een uitgangspunt dat voor de praktijk het meest relevant is: een subsidiërende overheid moet de toekenning van een subsidie in beginsel laten voorafgaan door een transparante procedure, die:
- na een voorafgaande bekendmaking de mogelijkheid biedt zich kandidaat te stellen; en
- toelaat over de subsidiëring te beslissen na een vergelijking van de kandidaten op basis van objectieve en redelijke criteria.
Van die procedure kan volgens het Hof slechts worden afgeweken wanneer slechts één persoon / organisatie aan de voorwaarden voor subsidiëring kan voldoen.
Toegepast op de vzw Casa legal stelt het Hof vast dat de wetgever de begunstigde zelf heeft aangewezen, waardoor geen transparante procedure kon worden georganiseerd.
Nergens blijkt overigens dat de wetgever bij voorbaat ervan kon uitgaan dat de vzw Casa legal als enige in staat was om de doelstellingen van het proefproject te verwezenlijken.
Bovendien was het reeds het derde (3de) opeenvolgende jaar dat de begroting in een subsidie aan deze vzw voorzag, zonder dat de duurtijd en de evaluatie van het proefproject duidelijk waren afgebakend.
Andere potentiële gegadigden konden daardoor onmogelijk voorzien wanneer zij zelf voor subsidiëring in aanmerking zouden komen.
Het Hof vernietigt daarom de bestreden bepalingen.
Wat betekent dit voor lokale besturen?
Lokale besturen werken niet met een begrotingswet, maar met een meerjarenplan, waarin de gemeenteraad nominatieve subsidies kan opnemen.
De situatie is vergelijkbaar met die van de wetgever in Casa legal: de raad wijst bij de vaststelling of aanpassing van het meerjarenplan zelf de begunstigde aan, (in bepaalde gevallen) zonder voorafgaande oproep.
Het Grondwettelijk Hof doet geen uitspraak over lokale besturen. Het uitgangspunt van het Hof is echter algemeen geformuleerd, geldt voor ‘de subsidiërende overheid’ en steunt op het gelijkheidsbeginsel, dat evenzeer lokale besturen bindt.
Het valt dan ook te verwachten dat de Raad van State en de toezichthoudende overheid dezelfde toetsing zullen hanteren bij betwistingen over lokale subsidies.
In de praktijk betekent dit het volgende:
- Wie in het meerjarenplan een nominatieve subsidie opneemt, moet in het dossier concreet motiveren waarom slechts één vereniging of organisatie in aanmerking komt. Dat kan bijvoorbeeld omdat zij als enige over de vereiste infrastructuur beschikt, een specifieke wettelijke of statutaire opdracht vervult of een aanbod heeft dat op het grondgebied nergens anders bestaat, …;
- Komen meerdere organisaties in aanmerking, dan ligt een subsidiereglement of een projectoproep voor de hand. Die moet vooraf bekendgemaakt worden en moet kandidaten vergelijken op basis van objectieve en redelijke criteria;
- Wordt een subsidie jaar na jaar aan dezelfde begunstigde toegekend als “proefproject” of “opstartsubsidie”, dan moeten de looptijd en het evaluatiemoment vooraf vastliggen. Precies het ontbreken daarvan leidde in Casa legal tot de vernietiging: na drie opeenvolgende jaren konden andere gegadigden niet voorzien wanneer zij zelf een kans zouden krijgen;
Bestaande nominatieve subsidies worden daarom best (tijdig) doorgelicht bij de volgende aanpassing van het meerjarenplan.
Subsidie of overheidsopdracht?
Voorafgaand aan de keuze tussen een nominatieve subsidie en een oproep rijst nog een andere vraag: gaat het wel om een subsidie?
De grens met een overheidsopdracht is in de praktijk minder scherp dan ze lijkt, zeker wanneer de subsidie gepaard gaat met een subsidieovereenkomst. Twee vragen blijken doorslaggevend. Heeft het bestuur een beslissende invloed op de concrete invulling van het project? En rust op de begunstigde een in rechte afdwingbare verplichting om de prestaties ook effectief uit te voeren? Pas wanneer beide vragen positief worden beantwoord, dreigt een herkwalificatie tot overheidsopdracht, met toepassing van de overheidsopdrachtenwetgeving en alle procedurele gevolgen van dien.[2]
***
Het arrest Casa legal maakt alleszins duidelijk dat een nominatieve subsidie geen vrijgeleide is.
Een subsidie zonder objectieve verantwoording of zonder afbakening in de tijd kan worden aangevochten door verenigingen die uit de boot vallen, met mogelijk juridische en financiële gevolgen voor het bestuur. De eerstvolgende aanpassing van het meerjarenplan is het geschikte moment om de nominatieve subsidies tegen het licht te houden.
GD&A Advocaten screent op vraag de nominatieve subsidies in het meerjarenplan, gaat na of het om een subsidie of een overheidsopdracht gaat en begeleidt lokale besturen bij de opmaak van subsidiereglementen, projectoproepen en een sluitende motivering van nominatieve subsidies.
Wie over dit interessante topic meer te weten wil komen, kan op vrijdag 27 november 2026 om 11.00u deelnemen aan het GD&A-webinar ‘Overheidsopdrachten versus subsidie: dansen op een slappe koord’.
Blijf op de hoogte!
***
[1] Art. 10 en 11 Grondwet.
[2] Art. 2, 17° Overheidsopdrachtenwet; HvJ 25 maart 2010, C-451/08, Helmut Müller; HvJ 17 oktober 2024, C-28/23, NFŠ; RvS 23 januari 2025, nr. 262.104, Universitair Ziekenhuis Antwerpen e.a.; E. GYPEN, ‘De vraag van vaak méér dan een miljoen: Overheidsopdracht of subsidie?’, Jaarboek Overheidsopdrachten 2024-2025, 692 e.v.