AI verovert razendsnel de zorg. Ook in de preventieve zorg die lokale besturen organiseren of faciliteren doen nuttige AI-toepassingen hun intrede: van vroegtijdige signalering in de eerstelijn tot innovatieve ondersteuning in de ouderenzorg. De inzet is hoog: betere zorguitkomsten, efficiëntere processen en meer doelgerichte inzet van middelen. Maar het juridisch kader en de bestuurlijke rol van lokale besturen lopen niet vanzelf gelijk. Deze nieuwsbrief ontleedt de bestuurlijke speelruimte en de concrete aandachtspunten, zodat uw bestuur wendbaar en compliant kan innoveren.
Wat is de rol van lokale besturen in zorg? Het wettelijk kader in vogelvlucht
Lokale besturen hebben in Vlaanderen een genuanceerde maar belangrijke bevoegdheid in preventieve zorg en welzijn. Het Decreet Lokaal Bestuur bevestigt de algemene taak tot behartiging van het lokale belang, waaronder het bevorderen van gezondheid en welzijn via beleid, projecten en samenwerkingsverbanden met eerstelijnszones en zorgactoren.
Het Decreet van 26 april 2019 betreffende de organisatie van de eerstelijnszorg, de regionale zorgplatformen en de ondersteuning van de eerstelijnszorgaanbieders, positioneert de eerstelijnszones als spil voor geïntegreerde, nabij georganiseerde zorg, met expliciete plaats voor gemeenten en OCMW’s in de lokale governance.
De regierol van de lokale besturen in geïntegreerde zorg en ondersteuning op lokaal niveau zit ook verankerd in het Decreet van 9 februari 2018 betreffende het lokaal sociaal beleid. Voor ouderenzorg werken lokale besturen zowel beleidsmatig (woon- en zorgbeleid, lokale zorgraden, mantelzorgondersteuning) als operationeel via OCMW‑diensten of lokale zorgactoren.
Steeds meer lokale besturen nemen ook initiatief om het huisartsentekort te remediëren.
Waar kan AI waarde creëren in de lokale preventieve zorg?
AI kan preventieve zorg versterken waar data, voorspellende signalen en menselijke besluitvorming samenkomen. AI kan hierop inzetten om patronen te herkennen en planningen te optimaliseren, steeds onder menselijke regie.
Denk aan vroegtijdige detectie van valrisico’s in woonzorgomgevingen, het prioriteren van niet-dringende zorg- en ondersteuningstaken binnen het digitale zorg‑ en ondersteuningsplan, het signaleren van escalatierisico’s in thuiszorg, of het ondersteunen van toeleiding naar maatschappelijke dienstverlening.
De bestuurlijke winst ligt in het gerichter inzetten van schaarse middelen, het reduceren van vermijdbare doorverwijzingen en het versterken van zelfredzaamheid.
Voorbeelden en goede praktijken: wat leeft er vandaag?
Hoewel concrete Vlaamse casussen vaak nog in pilootfase zitten, tekenen zich duidelijke toepassingsdomeinen af. Gemeentelijke meldpunten integreren AI‑gestuurde triage om vragen rond mantelzorg, valpreventie en geestelijke gezondheid sneller naar de juiste dienst te leiden, met menselijke bevestiging vóór toewijzing.
En wat als eerstelijnszones met voorspellende dashboards zouden werken op basis van geaggregeerde, geanonimiseerde indicatoren om outreach‑teams proactief in te zetten tijdens hittegolven of epidemische pieken ?
Woonzorgomgevingen experimenteren al met AI‑ondersteunde valdetectie via privacy‑vriendelijke sensoren en met spraakassistenten die medicatieherinneringen geven, telkens met strikte instemmings- en opt‑outmechanismen.
AI-systemen en de AI-Verordening
De AI-Verordening hanteert een risicogebaseerde aanpak en introduceert bijzondere verplichtingen voor AI‑systemen met een hoog risico. In de gezondheidszorg vallen diverse AI‑systemen voor triage, risicotaxatie en toeleiding naar zorg veelal onder het hoogrisico‑regime, zeker wanneer zij de toegang tot diensten of ondersteuningsrechten beïnvloeden.
Voor hoogrisico‑AI rekent de AI‑Verordening op twee actoren: de aanbieder (provider) en de gebruiksverantwoordelijke (deployer). Lokale besturen zullen doorgaans als gebruiksverantwoordelijke kwalificeren, tenzij zij zelf een AI-systeem zouden ontwikkelen. Voor hen gelden onder meer de plicht tot bewust en passend gebruik conform de technische instructies van de aanbieder, inrichting van menselijk toezicht, monitoring van prestaties, incidentmelding en het bewaren van registraties en documentatie.
Als publieke instantie moeten lokale besturen bovendien, vóór ingebruikname van een AI-systeem met hoog risico, een beoordeling uitvoeren van de impact op grondrechten, waarbij zij specifieke risico’s voor non‑discriminatie, privacy, toegang tot diensten en menselijke waardigheid identificeren en mitigerende maatregelen nemen.
Bijzondere persoonsgegevens en de GDPR
Elke verwerking van (bijzondere) persoonsgegevens in preventieve zorg dient te rusten op een rechtmatige verwerkingsgrondslag, ook diegene in een AI‑systeem. Voor gewone persoonsgegevens zijn de grondslagen van artikel 6 GDPR richtinggevend, vaak de vervulling van een taak van algemeen belang of wettelijke verplichting wanneer het bestuur een preventieve gezondheidsopdracht uitvoert.
Voor gezondheidsgegevens (bijzondere persoonsgegevens), geldt evenwel het verwerkingsverbod van artikel 9 GDPR, tenzij een uitzondering van toepassing is, zoals gegevensverwerking voor doeleinden van preventieve of arbeidsgeneeskunde, sociale zorg of volksgezondheid, mits een rechtsgrond in het Unierecht of nationaal recht en passende waarborgen.
Het is dus mogelijk dat het lokaal bestuur bij deze verwerking in het AI-systeem ook optreedt als verwerkingsverantwoordelijke. In dat geval moet zij zich beroepen op een rechtsgrond uit artikel 6 GDPR en op een toepasselijke grond uit artikel 9 GDPR, naast het voldoen aan alle overige verplichtingen die de GDPR oplegt.
Van idee naar implementatie: bestuurlijke en juridische werkpaden
Een goed AI‑project in preventieve zorg begint beleidsmatig, niet technisch.
Vertrek vanuit de werkingsprincipes van het decreet eerstelijnszorg: zelfbeschikking, levensdoelen, vroegdetectie en integrale samenwerking. Breng het zorg- en ondersteuningsproces in kaart en bepaal waar AI louter ondersteunt, waar het signaleert en waar het beslist. Toets de beoogde toepassing aan de AI-Verordening risicocategorieën en bepaal de rol van het lokaal bestuur in de AI‑keten: gebruiksverantwoordelijke of — indien u eigen modellen bouwt of substantiële wijzigingen aanbrengt — aanbieder met bijkomende verplichtingen.
Juridisch vergt dit een gestroomlijnd compliance‑traject.
Voer een DPIA uit en, waar van toepassing, een FRIA; koppel mitigaties aan duidelijke organisatie‑ en procesmaatregelen. Actualiseer informatie‑ en transparantiedocumenten aan burgers en medewerkers, inclusief AI‑specifieke transparantie wanneer systemen met burgers interageren. Zorg voor AI‑geletterdheid bij betrokken medewerkers, zoals de AI-Verordening beoogt. Integreer log‑ en auditvoorzieningen zodat u aan de bewaarplichten en toezichtsvragen kunt voldoen. Actualiseer indien nodig verwerkersovereenkomsten of afspraken over gezamenlijke verwerkingsverantwoordelijkheid.
Lokale besturen kunnen innoveren in de zorg
Lokale besturen, welzijnsverenigingen en eerstelijnszones staan in de frontlinie van preventieve zorg. De eenvoudige conclusie is dat AI binnen dit kader wél kan en zinvol is, op voorwaarde dat besturen doelgericht kiezen, menselijk toezicht inbouwen en de juridische randvoorwaarden strak operationaliseren. De AI‑act en GDPR schetsen heldere spelregels die, mits juist toegepast, innovatie niet belemmeren maar richten. De winsten zijn tastbaar: gerichtere preventie, efficiëntere inzet van schaarse middelen en meer menswaardige zorg.
Bij GD&A Advocaten begrijpen we als geen ander het belang van deze materie. Ons team staat dan ook steeds klaar om uw bestuur met kennis van zaken bij te staan.
