Generatieve AI verovert in sneltempo de werkvloer van lokale besturen: van beleidsnota’s over communicatieteksten tot ontwerpschetsen en dashboards. Maar wie AI voedt met beschermde documenten of AI‑output zonder broncontrole overneemt, begeeft zich op juridisch terrein waar de krijtlijnen van het auteursrecht scherp zijn afgebakend. Zowel het “invoeren” van beschermde werken in een AI‑tool als het “overnemen” van AI‑output kan een auteursrechtelijk relevante handeling zijn die een uitzondering of toestemming vergt, met reële risico’s op inbreuk en aansprakelijkheid.
Wat beschermt het auteursrecht precies?
Auteursrecht beschermt de concrete, originele uitdrukkingsvorm van werken van letterkunde en kunst. Het gaat om creaties die het resultaat zijn van menselijke, creatieve keuzes, zoals teksten, foto’s, grafisch ontwerp, muziek, audiovisuele werken, software en bepaalde databankenstructuren. De bescherming ontstaat automatisch bij creatie van een werk dat voldoet aan de vereisten van originaliteit en concrete vorm, zonder formaliteiten. De beschermingsduur is aanzienlijk: gedurende het leven van de auteur en tot zeventig jaar na diens overlijden behoudt de auteur rechten op het werk.
Die rechten omvatten exploitatierechten (verveelvoudiging, mededeling aan het publiek, distributie), naast morele rechten zoals eerste openbaarmaking, naamsvermelding en het recht zich te verzetten tegen aantasting.
Waar wringt het met generatieve AI?
Generatieve AI leert uit grote hoeveelheden bestaande content en genereert output op basis van statistische patronen, wat op twee fronten kan botsen met het auteursrecht.
Ten eerste kan het gebruik van beschermde werken als input leiden tot ongeoorloofde reproductie en soms tot een nieuwe mededeling aan het publiek, zeker wanneer content buiten de oorspronkelijke licentie‑ of contractcontext wordt gedeeld. Het uploaden of plakken van beschermde werken in een generatieve AI‑systeem creëert doorgaans kopieën op servers van de aanbieder, wat in beginsel een verveelvoudiging is die toestemming vergt, tenzij een specifieke uitzondering geldt.
Ten tweede kan AI‑output zodanig overeenstemmen met beschermd werk (qua compositie, vormgeving, tekstfragmenten of figuratie) dat sprake is van inbreuk, ook zonder letterlijke kopie. Dat risico wordt versterkt doordat trainingsdatasets vaak werken bevatten waarvan herkomst, toestemming en licentievoorwaarden onduidelijk zijn, wat wereldwijd al tot procedures leidde (bijvoorbeeld het geschil New York Times tegen OpenAI over het gebruik van artikels).
Voor besturen die AI‑gegenereerde posters, visuals of teksten publiceren, betekent dit dan ook dat voorzichtigheid stééds geboden is: een lay‑out of beeldtaal die “te dicht aanleunt” bij een bekend campagnebeeld kan problematisch zijn.
Een praktijkvoorbeeld uit de bestuurspraktijk
Stel: een aanbestedende entiteit plakt passages uit ontvangen offertes – inclusief een uniek vormgegeven visual, zoals een architecturaal ontwerp – in een publiek generatief AI‑systeem om te benchmarken. Dat creëert kopieën op de servers van de aanbieder en kan een nieuwe, niet‑toegestane openbaarmaking opleveren wanneer geen expliciete toestemming of toereikende licentie voorhanden is.
Minstens in beginsel kan er dus sprake zijn van een inbreuk, met daarbovenop mogelijke schendingen van vertrouwelijkheidsplichten (i.e. ook de Overheidsopdrachtenwet voorziet in een uitdrukkelijke verplichting tot vertrouwelijkheid!) . Ook het nadien publiceren van sterk gelijkende AI‑output draagt een eigen aansprakelijkheidsrisico met zich mee …
Wanneer is gebruik wel rechtmatig?
Juridische veiligheid rust op twee pijlers, meer bepaald toestemming/licentie enerzijds en een zorgvuldig, beperkt uitzonderingsgebruik anderzijds:
- Toestemming of licentie: Gebruik enkel materiaal waarvoor uw bestuur de rechten bezit, een passende licentie heeft of dat onder een duidelijke open licentie valt. In het kader van een overheidsopdracht kan expliciete toestemming worden gevraagd, bijvoorbeeld aan de indiener van een offerte, via een specifiek toestemmingsformulier dat is toegevoegd aan de opdrachtdocumenten.
- Bronvermelding en citaatrecht (beperkt en doelgebonden): In bepaalde gevallen kan citeren met correcte bronvermelding en in overeenstemming met het doel toelaatbaar zijn, maar dit vergt een casuïstische beoordeling en biedt géén vrijbrief om generieke AI‑output integraal over te nemen. Een voorbeeld is het overnemen van een alinea uit een wetenschappelijke nota ter kritische bespreking, mét volledige bronvermelding.
Ook hier geldt: wie publiceert, draagt verantwoordelijkheid. Een bestuur dat AI‑teksten of beelden “as is” overneemt, loopt risico’s in het geval de achterliggende rechten onduidelijk zijn.
Wat betekent dit voor lokale besturen in de praktijk
Lokale besturen die AI inzetten voor communicatie, beleid of dienstverlening, doen er goed aan hun “prompt‑ en publicatie‑keten” te professionaliseren met duidelijke interne spelregels en documentatie. In de praktijk betekent dit onder meer:
- Beperk input met derdenrechten.Verbied of conditioneer het uploaden van door derden gecreëerde content in publieke generatieve AI‑systemen, tenzij expliciet gelicentieerd of verwerkt in een intern afgeschermde omgeving met contractuele garanties en uitsluiting van trainingshergebruik.
- Publiceer met redactionele zorg.Vermijd het letterlijk overnemen van AI‑output. Leg een redactionele review vóór publicatie vast, voeg waar mogelijk bronvermelding toe en screen visuele en tekstuele gelijkenissen met bekende werken.
- Werk met traceerbaarheid.Archiveer prompts en versies met het oog op verantwoording en reproduceerbaarheid; dat ondersteunt weerstand bij mogelijke betwistingen.
- Toets vooraf.Controleer licenties en toepasselijke uitzonderingen vóór AI wordt ingezet en alvorens er output wordt gepubliceerd.
Wie zo handelt, benut de meerwaarde van generatieve AI zonder onaangename juridische verrassingen.
Prompt met ambitie, publiceer met zorg
De belofte van generatieve AI voor lokale besturen is reëel: efficiëntie, creativiteit en snelheid. Maar het auteursrecht vraagt om evenveel zorg als ambitie. Wees selectief met input, toets rechten en licenties, en houd regie over publicaties.
“Praemonitus, praemunitus”: wie vooruitdenkt, is beter gewapend — dat geldt des te meer in een landschap waar technologie snel evolueert maar rechtszekerheid gebaat is bij zorgvuldigheid.
Met gerichte governance kan uw bestuur de kracht van generatieve AI inzetten binnen de krijtlijnen van het auteursrecht. Bij GD&A Advocaten begrijpen we als geen ander het belang van deze materie. Ons team staat dan ook steeds klaar om uw bestuur met kennis van zaken bij te staan.
