Op 28 november 2025 werd de wet[1] gepubliceerd die de OCMW’s compenseert voor de bijkomende instroom naar het leefloon door de beperking in de tijd van de werkloosheidsuitkeringen. De maatregel wordt vanaf 2026 gefaseerd ingevoerd. Volgens de RVA verliezen in Vlaanderen de komende twee jaar circa 57.400 mensen hun werkloosheidsuitkering. Algemeen wordt verwacht dat ongeveer één op drie zal doorstromen naar het leefloon. De kernvraag voor lokale besturen is of de nieuwe compensatie het verschil zal maken op de werkvloer, waar de druk al jaren hoog is en praktische knelpunten — van personeelscapaciteit tot veiligheid — op scherp staan, zeker in kleinere gemeenten.
GD&A analyseert deze compensatiemaatregel, en duidt op de knelpunten en valkuilen die de OCMW’s kunnen ervaren.
Tsunami aan leefloonaanvragen
Schattingen gaan ervan uit dat ongeveer één op drie van de mensen die hun werkloosheidsuitkering verliezen, richting leefloon zou doorstromen. Dit zal leiden tot veel meer werk bij de OCMW’s: elk dossier vergt immers een grondig sociaal en financieel onderzoek, desgevallend een huisbezoek, toetsing aan werkbereidheid, de opmaak en opvolging van GPMI’s, en vaak bijkomende maatschappelijke dienstverlening zoals budgetbegeleiding en woonondersteuning.
De uitdagingen zijn dan ook navenant. Ten eerste de personeelscapaciteit: rekrutering van maatschappelijk werkers is niet evident en het inwerken vergt tijd, net nu de instroom snel op gang komt. Ten tweede de administratieve ballast: voorschotten en mini-bijpassingen (wanneer OCMW’s maandelijks kleine bedragen moeten bijpassen) leggen een disproportionele papierlast op. Ten derde het operationele veiligheidskader: de druk op frontoffice en maatschappelijk werk die kan leiden tot meer agressie-incidenten.
Wat betekent dit op het terrein voor uw OCMW?
De OCMW’s bereiden zich best voor door tijdig afspraken te maken met de VDAB, vakbonden en mutualiteiten voor een juiste en tijdige doorverwijzing, en duidelijke lokale communicatie dat OCMW’s pas na effectieve stopzetting van de uitkering kunnen beslissen over een leefloon.
Ook intern dient er gemanaged te worden: misschien is er nood aan versneld rekruteren en meer flexibele inzet van extra profielen. Hebben de leden van het BCSD nood aan bijkomende vorming en ondersteuning?
Is er (na)gedacht over veiligheid en welzijn op het werk? Geactualiseerde agressieprotocollen, onthaalprocedures, training en psychosociale preventie?
Ook een krachtig activeringsbeleid is cruciaal. Zet volop in op nauwe samenwerking met de VDAB en het lokale bedrijfsleven.
Compensatiewet
De nieuwe wet verankert een compensatiepakket voor dit meerwerk:
- De OCMW’s krijgen een verhoogde terugbetaling van het leefloon voor personen die tussen 1 januari en 30 juni 2026 hun werkloosheidsuitkering verliezen en een leefloon aanvragen: 100% in 2026, 90% in 2027, 80% in 2028 en 75% vanaf 2029. Voor aanvragen vanaf 1 juli 2026 geldt een bijkomende 15% terugbetaling t.o.v. de huidige terugbetaling (van 55% naar 70%).
- Verdubbeling van de personeelskostentoelage voor de eerste golf dossiers: bijkomend 518 euro per dossier en per jaar voor de periode van 1 maart 2026 tot en met 31 maart 2028.
- Hervorming van de subsidiëring van het GPMI vanaf 1 januari 2028 met een bonus-malusmechanisme per OCMW, gekoppeld aan het aandeel afgesloten GPMI’s, zodat zowel inspanningen als resultaten worden vergoed.
- Extra stimulans voor duurzame tewerkstelling: een bijkomende toelage per cliënt die minstens één jaar aan het werk blijft binnen een GPMI-traject (gelijk aan één maand leefloon in categorie 3), wat overeenkomt met 1776 euro. Deze ondersteuning geldt permanent en is van toepassing op alle leefloonbegunstigden, dus niet enkel op de specifieke doelgroep die hun werkloosheidsuitkering verliest.
Wat betekent dit voor uw Meerjarenplan?
De meeste lokale besturen zijn volop bezig met de goedkeuringsprocedure van hun Meerjarenplan. Zoals steeds, zijn er tal van onzekerheden qua inkomsten en uitgaven. Heel indicatief (!) kunnen we alvast meegeven wat de compensatiewet voor uw bestuur cijfermatig betekent.
We gaan in onze hypothese uit van een OCMW waarbij in 2026 50 extra leefloondossiers van “ex-langdurig werklozen” instromen (waarvan 25 dossiers in een eerste golf (1/4/2026) en 25 dossiers in een tweede golf (1/10/2026)), waarbij 25 dossiers na 6 maanden opnieuw uitstromen (vinden werk) en 25 niet uitstromen. Twintig personen bereiken een duurzame tewerkstelling. We gaan ervan uit dat het OCMW erin slaagt om meer dan 80% van de leefloners een GPMI te laten afsluiten. We veronderstellen dat de betrokken leefloners het maximale leefloon (cat. 3) ontvangen.
Met voorgaande uitgangspunten betekent dit voor het Meerjarenplan van dit lokaal bestuur volgende inkomsten: 2026: € 235.150; 2027: € 183.770; 2028: € 190.760 en 2029: € 173.720.
Focus op het sociaal onderzoek en BCSD
Zeker nu het aantal leefloondossiers zal toenemen en er cliënten zijn die minder gewillig willen meewerken, zal de werking van het Bijzonder Comité voor de Sociale Dienst (BCSD) juridisch sluitend moeten zijn. Fouten leiden tot vernietigingen bij de arbeidsrechtbank, terugbetalingsclaims en reputatieschade.
De belangrijkste valkuilen zijn beslissingen na een gebrekkig sociaal onderzoek, schending van de hoorplicht, laattijdige beslissingen, onvolledige of standaardmatige motivering en onregelmatigheden in samenstelling, quorum en stemming.
Een zorgvuldig sociaal onderzoek is bijgevolg cruciaal. Onvolledige feitenvaststelling over woonplaats, samenwoonst, middelen, prioritaire rechten of werkbereidheid ondermijnt de juridische kwalificatie en proportionaliteitstoets. Het niet horen van de betrokkene of het ontbreken van een deugdelijk GPMI maakt beslissingen kwetsbaar en leidt geregeld tot vernietiging wegens schending van zorgvuldigheid, motivering en rechten van verdediging.
Twee concrete instrumenten helpen fouten voorkomen. Een beslissingsmatrix structureert bevoegdheid, rechtsgrond en te volgen stappen per scenario (toekenning, herziening, schorsing, terugvordering) en bevordert consistente motivering. Een checklist borgt termijndiscipline, correcte samenstelling en quorum, naleving van hoorplicht en privacy, en volledige documentatie van het sociaal onderzoek, inclusief kennisgeving met beroepsinformatie.
Aanbevolen is een waterdicht huishoudelijk reglement, vaste zittings- en dossierchecklists, standaardmotieven gekoppeld aan de matrix, en periodieke kwaliteitscontrole. Zo blijft het BCSD juridisch standhouden, ook onder verhoogde werkdruk.
Hoe kan GD&A Advocaten uw OCMW gericht bijstaan?
GD&A staat lokale besturen dagelijks bij op het kruispunt van bestuursrecht, sociaal recht en organisatiebeheer. In het licht van deze hervorming ondersteunen wij u end-to-end met tal van mogelijkheden:
- Organisatie- en HR-recht. Wij begeleiden de versnelde opbouw van de sociale dienst: rekrutering en functiedifferentiatie, tewerkstellingsvormen en inzet van tijdelijke/contractuele profielen, interne mandatering voor spoedbeslissingen. Waar relevant bekijken we intergemeentelijke samenwerking of raamcontracten om piekbelasting op te vangen.
- GPMI en activering in de praktijk. Wij toetsen uw GPMI-instrumentarium aan de nieuwe subsidiëringslogica met behoud van proportionaliteit en maatwerk, en voorzien juridisch houdbare clausules rond werkbereidheid, redelijkheid en evaluatie. Wij helpen valkuilen vermijden in sancties en herzieningen, en in de dossieropbouw voor eventuele betwistingen.
- Wij ondersteunen het BCSD bij een juridisch correcte werkwijze: bv: ontvankelijkheid pas na effectieve stopzetting van de werkloosheidsuitkering, volledig sociaal onderzoek met huisbezoek, toetsing van de voorwaarden (o.a. werkbereidheid en uitputting van andere rechten), tijdige en uitdrukkelijk gemotiveerde beslissingen, afsluiten en opvolgen van het GPMI binnen de wettelijke termijnen, proportionele sancties met hoorplicht en motivering, en correcte afhandeling van voorschotten en dringende medische hulp.
- Veiligheid en agressiebeleid. Wij actualiseren uw agressie- en sanctiebeleid, onthaalprocedures en meldketens, conform welzijns- en strafrechtelijk kader. Wij voorzien juridisch onderbouwde maatregelen rond toegangsbeperking, aangiftes én afgestemde communicatie bij incidenten.
- Data, privacy en informatie-uitwisseling. Wij zorgen voor juridisch waterdichte gegevensverwerking in het sociaal onderzoek en bij gegevensdeling met RVA, VDAB, mutualiteiten en andere partners. Conformiteit met KSZ-regels, de RMI-wet en GDPR verkleint de kans op inbreuken en bewijsproblemen.
- Controle dossiers en geschillen. Wij controleren uw beslissingen met het oog op standhouden bij arbeidsgerechten.
De nieuwe compensatiewet geeft OCMW’s enige (financiële) zuurstof. Maar de echte toets ligt in de uitvoering: de dagelijkse dossierstroom, de draagkracht van uw team en de juridische en financiële precisie waarmee u werkt. Met een doordacht implementatieplan, heldere procedures en een sluitend veiligheidskader kan uw OCMW de instroom opvangen en tegelijk de kwaliteit van de maatschappelijke integratie borgen.
GD&A staat klaar om u hierin doelgericht en pragmatisch te begeleiden.
[1] Wet van 17 november 2025 houdende wijziging van de wet van 26 mei 2002 betreffende het recht op maatschappelijke integratie voor wat betreft de compensatie van OCMW’s naar aanleiding van de beperking van de werkloosheidsuitkering in de tijd.
